یکی از مهم‌ترین موضوعات در مباحث اسلامی، نقش توحید در تربیت و ساخت انسان است. بررسی‌های تاریخی نشان می‌دهد که مشرکان عصر جاهلیت، گرچه در برخی موارد به توحید ربوبی اعتقاد داشتند، اما این اعتقاد در کنار باورهای خرافی و بت‌پرستی قرار داشت. نگاه دقیق‌تر به نقش و جایگاه توحید در دوران قبل از اسلام، نشان می‌دهد که اعتقادات آن زمان تا چه حد می‌توانست به اصل وحدت در ربوبیت نزدیک باشد و چه عواملی باعث شد که این باورها در کنار اعتقادات خرافی ادغام شوند.

در تحلیل‌های قرآن و روایات، تأکید شده است که مشرکان در بسیاری از موارد، توحید را در مفهوم کلی آن پذیرفته بودند، اما ویژگی‌های خاصی مانند پرستش آلهه و بت‌ها مانع از تحقق کامل آن می‌شد. این موضوع پرسش‌هایی را درباره میزان و نوع توحید در میان مشرکان مطرح می‌کند و نشان می‌دهد که بسیاری از امور مربوط به اعتقاد به توحید، در اصل مشترک میان آنان و مسلمانان بوده است. نقش پیامبر اسلام در تبیین این مفاهیم و تاکید بر یکتاپرستی، اهمیت فراوانی در تربیت و سوق دادن انسان‌ها به سمت عبودیت خدا دارد.