بازخوانی میراث ابن سینا در نظریه موجهات منطق اسلامی
نظریه موجهات از مهمترین یافتههای منطق اسلامی؛ بازخوانی میراث ابنسینا
به گزارش روزباتو، استاد فلسفه و منطق دانشگاه تربیت مدرس تأکید کرد که نظریه موجهات ابنسینا یکی از برجستهترین دستاوردهای تأسیسی در منطق اسلامی است و میتوان آن را نقطه عطفی در تحول این دانش دانست. او افزود که بازخوانی دقیق میراث سینوی، چشماندازی تازه برای فهم نسبت منطق، فلسفه و الهیات در سنت اسلامی میگشاید.
نشست «تاریخ منطق در ایران»
این سخنان در نشست «تاریخ منطق در ایران» مطرح شد؛ نشستی که به همت کمیسیون تاریخ علم فرهنگستان علوم و با همکاری گروه علم اسلامی برگزار شد. در این برنامه، پژوهشگران و استادان حوزههای فلسفه و منطق با رویکردی تحلیلی، به واکاوی سیر تاریخی و معرفتی منطق از یونان باستان تا دوران شکوفایی آن در تمدن اسلامی پرداختند.
حاضران ضمن مرور تحولات فکری از دوران یونان تا تمدن اسلامی، با تأکید بر نقش نوآورانه ابنسینا و دیگر منطقدانان مسلمان، نشان دادند که چگونه مباحث منطقی در بستر علمی قرون میانه اسلامی نظاممند شد و افقهای تازهای برای استدلال، برهان و تحلیل مفاهیم پدید آورد. به گزارش روزباتو، محورهای طرحشده در این نشست، جایگاه منطق در شبکه دانش، نسبت منطق با فلسفه و علم و مسیر انتقال و تکامل آن در قرون اسلامی را دربر میگرفت.
ریشهها و خاستگاه منطق
در آغاز نشست، غلامرضا اعوانی، رئیس کمیسیون تاریخ علم و عضو پیوسته فرهنگستان علوم، با تشریح خاستگاه منطق، به نقش سوفیستها، سقراط، افلاطون و ارسطو در شکلگیری این دانش پرداخت. او بیان کرد که منطق بهعنوان فن و علم سنجش درستی استدلالها تولد یافت و سپس در نظامهای فلسفی بالید.
وی با اشاره به اینکه در سنت ارسطویی، منطق با عنوان «ارغنون» معرفی شده است، افزود: منطق دانشی مستقل است و در عین حال ابزاری برای ساماندادن به سیر عقل و رسیدن به حقیقت محسوب میشود. به گفته او، این دو وجه—ابزار بودن و علم بودن—سبب شده منطق جایگاهی میانرشتهای در الهیات، فلسفه و علوم کسب کند.
بازخوانی میراث ابنسینا و نظریه موجهات
اعوانی با اشاره به پژوهشهای متأخر در تاریخ منطق گفت مطالعات تطبیقی دو تا سه قرن اخیر نشان داده است که منطق تنها میراث ارسطو نیست؛ بلکه اندیشمندان مسلمان، بهویژه ابنسینا، در توسعه، بسط و بازآفرینی آن سهم مؤثر و تعیینکنندهای داشتهاند. به گزارش روزباتو، این میراث، بهویژه در مباحث موجهات، ساختار استدلال و تحلیل مفاهیم کلیدی منطقی، رویکردی نو ارائه کرده است.
در این چارچوب، نظریه موجهات ابنسینا—که به تحلیل حالات ضرورت، امکان و امتناع میپردازد—بهعنوان یکی از مهمترین دستاوردهای منطق اسلامی مطرح شد. صورتبندی دقیق نسبتها و قیود وجودی در قیاسات و قضایا، و پیوند آن با مسائل فلسفی و الهیاتی، از مهمترین جنبههای نوآورانه در کار ابنسیناست که مسیر منطق را در جهان اسلام دگرگون کرد.
تلاش ابنسینا در کارگیری روش منطقی
به گزارش روزباتو، سخنران نشست با اشاره به پیوند میان منطق، ریاضیات و الهیات در آثار ابنسینا، تلاش او برای بهکارگیری روشهای دقیق و اصلموضوعی در الهیات را نمونهای از تعمیم روشهای استدلالی دانست. وی تصریح کرد این رویکرد، علاوه بر استحکام دادن به مبانی استدلال، چارچوبی فراهم آورد تا مفاهیم دشوار در حوزه الهیات با زبانی منطقی و قابل سنجش طرح شود.
او افزود: ابنسینا در تبیین قیود مفهومی و منطقیِ قضایا و در تعیین روابط میان ماهیتها و احکام وجودی، از ابزارهای تحلیلی بهره گرفت تا نسبت علوم را روشن کند. همین پیوند میان اصول برهانی و مباحث مابعدالطبیعه، قدرت توضیحی نظام منطقی سینوی را افزایش داد و آن را به الگوی مرجع برای منطقدانان مسلمان تبدیل کرد.
چالشهای منطق سینوی در تعریف قیاس
در ادامه نشست، داود حیدری، استاد گروه فلسفه و کلام اسلامی، با ارائه بحثی تحت عنوان «چالشهای منطق سینوی در تعریف قیاس»، به بررسی ابهامها و تنوع قرائتها در تعریف قیاس در سنت منطقی پرداخت. او ضمن اشاره به میراث غنی منطق کلاسیک، بر ضرورت بازخوانی انتقادی و روشنسازی دامنه و حدود تعریف قیاس تأکید کرد.
وی توضیح داد که با وجود عمق نظری منطق سنتی، در ارائه تعریفی جامع و ممیّز از قیاس چند پرسش اساسی مطرح است: نسبت تعریف قیاس با انواع استدلال چگونه تنظیم میشود؟ قلمرو قیاس بسیط و مرکب کدام است؟ و جایگاه استدلالهایی که از تعریف رایج قیاس بیرون میمانند چیست؟ به گزارش روزباتو، این پرسشها برای درک دقیقتر از تنوع ساختارهای استدلالی و تعیین مرزهای مفهومی در سنت منطقی اسلامی اهمیت بنیادین دارد.
پیوند سنت و نوآوری در مطالعات منطقی
به گفته ارائهدهندگان، هدف از این نشست برجستهکردن نقش محوری منطق اسلامی در تاریخ اندیشه و پیوند دادن آن با دستاوردهای نوین پژوهشی بود. مرور انتقادی آثار کلاسیک، تبیین سهم اندیشمندان مسلمان و بازخوانی نظریههایی مانند موجهات سینوی، راه را برای گفتوگوی بینارشتهای و بازتولید مفاهیم کلیدی در منطق هموار میکند.
جمعبندی مباحث نشان داد که فهم امروزین از منطق، بدون توجه به لایههای تاریخی و میراث دانشمندان مسلمان، ناقص خواهد بود؛ بهویژه آنجا که تحلیل دقیق موجهات، تعریف قیاس و پیوند منطق با فلسفه و الهیات در مرکز توجه قرار میگیرد. به گزارش روزباتو، تداوم اینگونه نشستها میتواند به بازسازی نقشه معرفتی منطق اسلامی و تقویت پژوهشهای آتی در این حوزه یاری رساند.
هیچ دیدگاهی درج نشده - اولین نفر باشید