ما در چه زمانی زندگی میکنیم؟ مدرنیته و تجربه تازه شتاب و اضطراب
حسن پورنیک میگوید: در سرمایهداری مدرن، زمان هم ابزار تولید است، هم موضوع انضباط. هم میدان منازعه است و هم منشأ تجربههای نو از شتاب، اضطراب و کمبود وقت.
به گزارش روزباتو، کتاب «زمان و جامعه» با گردآوری و ترجمه دکتر حسن پورنیک، بهتازگی از سوی انتشارات شهر منتشر شده است. این مجموعه با گرد آوردن جستارهایی از متفکرانی چون پیتریم سوروکین، رابرت مرتن، پیر بوردیو، هلگا نوتنی، باربارا آدام، آرمین ناصحی، ویلیام شویِرمان، هارتمت روزا و نیکلاس لومان، تلاش میکند زمان را نه صرفاً مفهومی فلسفی یا فیزیکی، بلکه پدیدهای اجتماعی و تعیینکننده در جهان مدرن نشان دهد. در گفتوگوی پیشِرو، پورنیک که عضو هیئت علمی مطالعات فرهنگی و اجتماعی است، از نسبت زمان با سرمایهداری، مدرنیته، شتاب اجتماعی، محیطزیست و خلأ جامعهشناسی زمان در ایران سخن میگوید.
در مدرنیته، چه موضوعی برجستهتر است و کتاب چگونه بدان پرداخته است؟
بهگمانم در علوم اجتماعی ایران نسبت به مسئله زمان خلأیی جدی وجود دارد. ما معمولاً از جامعه، فرهنگ، سیاست، اقتصاد، نهادها، طبقات اجتماعی، شهر و مدرنیته بحث میکنیم؛ اما کمتر میپرسیم که همه این پدیدهها درون چه ساختارهای زمانی شکل میگیرند و معنا مییابند.
زمان در زندگی اجتماعی مدرن پدیدهای بنیادی است. با اینحال به دلیل بداهت ظاهریاش اغلب نادیده میماند. ما با زمان زندگی میکنیم. با آن کار میکنیم. قرارهایمان را بر اساس آن میگذاریم. آینده را تصور میکنیم. گذشته را به یاد میآوریم. منتظر میمانیم. شتاب میگیریم. و حتی هویت فردی و جمعی خود را به نسبت با زمان میسنجیم. از این منظر، زمان کمتربهعنوان موضوعی مستقل در نگاه اجتماعی بررسی شده است.
هدف این مجموعه آن بود که پنجرهای به یکی از مهمترین و در عین حال نادیدنیترین پدیدههای جهان اجتماعی مدرن بگشاید؛ یعنی زمان.
در کتاب گفتهاید با مدرنیته، زمان از امری ضمنی به امری برجسته بدل شد. منظور از این تعبیر چیست؟
در بسیاری از جوامع پیشامدرن، زمان وجود داشت و زندگی را تنظیم میکرد، اما کمتر بهصورت یک مسئله خودآگاه طرح میشد. آدمها معمولاً نیازی نمیدیدند زمان را به واحدهای بسیار کوچک تقسیم کنند یا هر کنش روزمره را بر مدار اندازهگیری دقیقه و ثانیه تنظیم نمایند.
اما در مدرنیته، زمان به مسئلهای مرکزی تبدیل شد. از یک طرف با سرمایهداری مواجهایم که زمان کا…